شاعیر: سەیدی هەورامی کتێب: دیوانی سەیدی هەورامی سەرناو: دڵەی شەيدای مەست... لەبارەی شیعر: نووسین: کەماڵ ڕەحمانی دڵەی شەيدای مەست، دڵەی شەيدای مەست ئەر تۆ عاشقنی، شێتی شەيدای مەست [١] شەرتی بەقاو بەين «قەيس»ی «لەيل» پەرەست هەرتا زيندەنی تۆ مازەش جه دەست [٢] ئەر تۆ گەرەكتەن يار ديدەن كەری هۆر گێره شێوەی قەيسی «عامر»ی [٣] شێوەت ئيحسان بۆ چەنی ڕەقيبت تا ديدەن دڵدار بۆ وه نەسيبت [٤] «مەجنوون» چەندێ بێ پەی «لەيلێ» وێڵ بێ دێوانەو سەر سام، بيابان گێڵ بێ [٥] مەگرەواوسەيلاو نه ديدەش مەوەشت ڕوێو پەی تەقدير كەردش عەزمی گەشت [٦] خاتر پوڕ جه داخ، دەروون جه خەم كەيل هۆردارا بێشەرم، فەرياد پەرێ لەيل [٧] لەيلش به ئاواز بەو تەور مەلاونا سەدای زاری ئەو، سەنگ مەتاونا [٨] بەو دەشت‏و دەردا سێر گێڵا خەيلێ ئاخر شی وەلای هەوارگەی لەيلێ [٩] ديش خێڵی لەيلێ نەو جا هۆر كەندەن مەنزڵ وێرانەن كەس تێش نەمەندەن [١٠] مەجنوون خۆ وێڵ بێ، بەتەر بی هەرده هەڕ داش به سەردا، چوون ئازيز مەرده [١١] ديوارێو دەس چن لەيلی نازار بێ سايەش شيفای دەرد قەيسی بيمار بێ [١٢] شی نه پای ديوار مەجنوونی دڵ ڕێش تاسای ئەو كەرۆ، زامانش ساڕێش [١٣] ديش سەگێ زەعيف، ڕێشی كوهەن ساڵ ها نەپای ديوار، كەفتەن وه بێ حاڵ [١٤] سەر تا پای تەنش چەنی زامان ڕێش زوان كەردەن تێغ پەی زامانی وێش [١٥] مەماڵۆ نه زام، زوان چوون نەشتەر وه ڕووی زامی سەخت، مەشانۆ وەشتەر [١٦] ئێنده مەشوو مۆر ها نه ڕووی زامش بيەن چوون دەوار، سيا ئەندامش [١٧] چەن وەختەن كەسێ نانێ نەدان پێش سازان چەنی زۆخ ئيستخوانی وێش [١٨] غەير جه قورسی «بەدر»، مانگی 'دوو' هەفته هەرگيز چەم به شكڵ نانێ نەكەفته [١٩] شی به نزيكش قەيس سارا گەرد كێشا پەی حاڵش، ئاخی سيا سەرد [٢٠] وات ئەی پاسەبان، سيای خەيمەی يار ئێشكچی شەوگار نه دەوری ديوار [٢١] چەرخەچی شەوان، ڕۆ نه دەرو دەشت «بەبر»ی «شێر» شكار، پەرێ «ئاهوو» چەشت [٢٢] پوڵنگان ئەوسا فكری تۆشان كەرد حەساری كۆشان، پەرێ وێشان كەرد [٢٣] نەعرەتەی دەنگت هەركۆ مەياوا مەنزڵانی چۆڵ مەكەردش ئاوا [٢٤] ئينه چه حاڵەن تۆ پەنەت ياوان چمان ئەندامت به تێغ شكاوان [٢٥] جه كۆچی لەيلێ، شای بەينەت داران تۆنی جێ مەندەی كۆنه هەواران [٢٦] خەيلێ پی دەستوور پەشێو بی پەرێش ئەحواڵی لەيلێ خەبەر پەرسا لێش [٢٧] ناگا تەماشای دەشت‏و سارا كەرد ديش كه «صەياد»ی پەيدا بی جه هەرد [٢٨] يەك ئاهووش كوشتەن، وستەن نه شاندا مەويەرۆ به جەخت، نەو بياباندا [٢٩] شی وەلای «صەياد» قەيسی جەفا كێش تا چوون سائيلان، گۆشت بوازۆ لێش [٣٠] واتش ئەی «صەياد» تۆ عەشقی پيرت ببەخشه پێمان، ئارۆ نەچيرت [٣١] «صەياد» چوون مەردان، مەردانەگی كەرد لاشەی نەچيرش به مەجنوون سوپەرد [٣٢] مەجنوون هۆر گێراو ئاما به شيتاب گنا نه خەياڵ كارسازی كەباب [٣٣] ئاهووی «صەياد»ش قيمه كەرد به تێغ لاشەو جەرگ‏و دڵ، پێكا وه ڕووی سێخ [٣٤] به دڵەی پوڕ سۆز هيجران وەردەوه به ئاهی دەروون، ئاير كەردەوه! [٣٥] كەبابێ كەردش به سەد سۆزو خەم نمەكاوش كەرد به ئەسرينی چەم [٣٦] ئاورد وەلای سەگ، به تەعجيل‏و دەو واتش ئەی زەعيف، بێ خۆراك‏و خەو [٣٧] يه تەعمەی كەباب قەيسی چۆڵ گەردەن تۆ زامدارەنی، پەی تۆم ئاوەردەن [٣٨] دەسا مەيل كەره، شيفای جەستەت بۆ مەرهەم پەی زامان جەستەی خەستەت بۆ [٣٩] چەندێ پی دەستوور كەباب كەرد پەرێش تا كه زامانش يەك يەك بی ساڕێش [٤٠] قووەتش جه قووت، كەباب بی تازه تەی بی نه سارا، كەردش جانبازه [٤١] ديسان جه نۆوه شی وەلای لەيلێ وێش وست نه دامان خاك پای لەيلێ [٤٢] شەو پاسەبانی يانەی لەيل مەكەرد ڕۆ چەنی «شوان» مەگێڵا نه هەرد [٤٣] جەو دما هەر وەخت قەيس بێش ئارەزوو تا ديدەن كەرۆ لەيلی عەنبەر بۆ [٤٤] سەگ پێش مەزانا، چوون ساحێب فامان مەشی وه پێشواز، مەگرتش دامان [٤٥] بەو تەور كه ئەغيار پەنەش نەزانا مەجنوونش وەلای لەيل مەره سانا [٤٦] مەجنوون به ديدار لەيلێ مەبی شاد كۆگای خەرمانان، خەم مەداش وه باد [٤٧] ئەر پێش مەزانا ڕەقيبی ڕا چەفت ئاخر وەلای لەيل، كەی ڕاگەش مەكەفت [٤٨] «صەيدی» داد جه دەس بەدخوويی ڕەقيب نمازۆ ديدار يارش بۆ نەسيب [٤٩] ئەر سەد ساڵ چەنيش بكەری خاسی خاسيش هيچ نيەن، غەير جه ناڕاسی [٥٠] سەگ پێشەش مەدەی وەفاش پی تەورەن ڕەقيب گەنجش دەی، پيشەش هەر جەورەن [٥١] ١. واته: ئەی دڵی شەيدای سەرخۆش، ئەگەر تۆ عاشقی ئەی شێتیشەيدای مەست گوێ گره، ببينه ئەم چيرۆكەی بۆت ئەگێڕمەوه... ٢. واته: ئەو شەرت‏و پەيمانەی كه «مەجنوون»ی «لەيل» پەرەست له سەری بوو، تۆيش تا له ژيانا بيت له سەری به، وه له دەستی بەر مەده. ٣. واته: ئەگەر تۆ ئەتەوێ چاوت به يارەكەت بكەوێ، ئەم ڕێو شوێنه بگره كه قەيسی عامری يانێ «مەجنوون» لەسەری ڕۆيشتوه، ئەويش ئەمەيه: ... ٤. واته: ڕەوشتت چاكه كردن بێ لەگەڵ ڕەقيبدا، تا بتوانی ديدەنی يار بكەيت، وه چاو پێكەوتنی يار ببێ به نەسيبت. «صەيدی» لەم هەڵبەستەدا ئەيەوێ وەفای «سەگ» وه «ڕەقيب» دەرخات. ٥. واته: مه جنوون ماوەيەك بوو بۆ لەيلێ وێڵ بوو بوو وەكوو شێت‏و دێوانه به سەر سامی‏يەوه به دەشت‏و بيابانا ئەگەڕا بۆ لەيل. ٦. مەگرەوا: ئەگريا. سەيلاو [لافاو. مەبەست]: فرمێسكه. ڕوێ: ڕۆژێك. پەی: بۆ. واته: ئەگرياو فرمێسك به چاويا ئەهاته خوارەوه، ڕۆژێك خەياڵی كەوته سەر... ٧. واته: به خاترێكی پڕ له داخەوه، به دەروونێكی پڕ له خەمەوه به بێ شەرم هاوارو بانگەوازو بانگەڕۆی بەرز بووەوه بۆ لەيلێ. ٨. واته: به جۆرێك لەيلی ئەلاواندەوه، بەرد بۆی ئەبوو به قەترەيەك ئاو. ٩. واته: بەو دەرو دەشتەدا زۆر گەڕا، تا گەيشته هەوارگەی لەيلێ. ١٠. ديش: چاوی پێكەوت. نەو جا: لەو شوێنا. هۆر كەندەن: هەڵكنراون. واته: دی كه خێڵی لەيلێ لەو جێگەو شوێنەدا نەماون، باريان كردووەو شوێنەكەيان چۆڵو وێرانەيه، كەسی تيا نەماوه. ١١. بەتەر بی هەرده: خراپتر دەپری‏و تووڕه بوو. هەڕ: قوڕ. داش به سەردا: دای به سەريا. واته: مەجنوون خراپتر وێڵو شێت بوو به هەردانەوه، دەسی كرد به قوڕ پێوان‏و به هەردوو دەست ئەی‏ماڵی به سەری خۆيا، وەك يەكێ تازه ئازيزێكی مردبێ. ١٢. واته: ديوارێك به دەستی لەيلی نازدار دروست كرابوو، سێبەری ئەو ديواره شيفای نەخۆشی قەيسی نەخۆش بوو. ١٣. شی: ڕۆيشت. سای: سێبەری. كەرۆ: بيكا. وێش: خۆی. واته: مەجنوون چووه پاڵ ديوارەكه تا به سێبەری ئەو ديواره دەرمانی خۆی بكات‏و زامەكانی خۆش بێتەوه. ١٤. ڕێش: زامدار. كوهەن ساڵ: پير. كەفتەن: كەوتووه. واته: سەگێكی پيری زەعيفی دی لەپاڵ ديوارەكەدا به كەساسی كەوتووه. ١٥. واته: هەموو لەشی زامداره، به زمان خۆی ئەلێسێتەوه تا زامەكانی پاك كاتەوه. ١٦. واته: زمانی وەكوو نەشتەر به زامەكانا دێنێ تا دای تاشێت، به ڕوویزامەكانيا خۆش خۆش زمان دێنێ. ١٧. مەش‏و مۆر: مێش‏و مەگەس. [مێش‏و مێرووله]. بيەن: بووه. چون: وەكو. سيا: ڕەش. واته: ئەوەنده مێش‏و مەگەس له زامەكانی كۆ بووەتەوه، لەشی ئەو سەگه وەكوو دەواری ڕەشی لێ هاتووه. ١٨. واته: چەند وەخته كەسێك نانێكی نەداوەتێ، ساچانوويەتی به كيم‏و زۆخی ئێسقانی خۆی. ١٩. بەدر، [«بَدر»: وشەيەكی عەرەبی‏يه به مانا مانگی ]شەوی چوارده. واته: جگه له خڕی مانگی چوارده شەو هيچ كات چاوی به شكڵی نان نەكەوتووه. ٢٠. واته: چووه لايەوه مەجنوونی بيابان گەڕ، بۆ حاڵی ئەو سەگه زۆر ئاخی ڕەش‏و ساردی هەڵكێشا. ٢١. وات: وتی. واته: وتی ئەی پاسەبانی دەواری لەيل، ئەی ئێشكچی ڕەشماڵی لەيل به شەوا، به دەوری ئەم ديوارەدا. ٢٢. بەبر: پڵنگ. واته: ئەی چەرخەچی شەوان، به ڕۆژيش له دەشت‏و دەرا، ئەی پڵنگی شێر شكێن، ئەی خۆراك خۆری گۆشتی ئاسك‏و ئاهوو. ٢٣. واته: پڵنگەكان ئەوسا كه بيريان له تۆ ئەكردەوه، له ترسانا شاخ‏و كێويان ئەكرد به قەڵاو حەساری خۆيان‏و ڕوويان ئەكرده شوێنه سەختەكان. ٢٤. واته: نەعرەتەی دەنگت به هەر شوێنێ ئەگەيشت، ماڵو مەنزڵی چۆڵی ئاوەدان ئەكردەوه. ٢٥. ئينه: ئەمه. تۆ پەنەت ئامان: تۆ پێت گەيشتوه. چمان: وەكو. واته: ئەمه چ حاڵێكه تووشی تۆ بووه، ئەڵێی لەشت به تێغ جنراوه. ٢٦. واته: له كۆچی لەيلی وەفا دار، تۆی كه بەجێ ماوی لەم كۆنه هەوارانەدا؟ ! . ٢٧. واته: ماوەيێك بەم جۆره بۆ ئەو سەگه پەشێو بوو، هەواڵی لەيلێی لێ پرسی. ٢٨. ناگا: كوتووپڕ. سەياد، [«صيّاد»: وشەيەكی عەرەبی‏يه بەمانا: ڕاوچی. ماناكەی لەگەڵ هۆنراوەی دواييدا دێت]. ٢٩. ئاهوو: ئاسك. كوشتەن: كوشتوويەتی. وستەن: خستوويەتی. مەويەرۆ: تێ ئەپەڕێ. به جەخت: به خێرايی. واته: له كوتووپڕا تەماشای ئەو دەشته تەختەيه كرد، ئەبينێ وا ڕاوچی‏يێك لەو كێوو هەردانەوه پەيدا بوو. ئاسكێكی كوشتووەو خستوويەتی بەسەر شانيا، وه به خێرايی تێ ئەپەڕێ بەو دەشت‏و بيابانەدا. ٣٠. [شی: چوو. سائيلان، «سائِل»: وشەيەكی عەرەبی‏يه بەمانا: داواكەر، يان سواڵكەر]. واته: مەجنوونی جەفا كێش چوو بۆلای ڕواچی‏يەكه، تا وەكوو سواڵكەران شتێكی بداتێ. ٣١. ئارۆ: ئەمڕۆ. واته: وتی ئەی ڕواچی سوێندت ئەدەم به عەشقی پيرو گەورەت، نەچيری ئەمڕۆت بده به من. ٣٢. مەردان: پياوانی چاك‏و هەڵكەوتوو. مەردانەگی: پياوەتی. كەرد: كردی. واته: ڕاوچی‏يه، مەردەكه به پياوانەو مەردايەتی لەگەڵيا جوڵايەوەو نەچيرەكەی دايه. ٣٣. هۆر گێرا: هەڵی گرت. ئاما: هات. به شيتاب: به خێرايی. گنا: كەوت. واته: مەجنوون خێرا ئاسكەكەی هەڵگرت‏و به پەله هات كەوته فكری ئەوه كەباب بكات بۆ سەگەكه. ٣٤. واته: ئاسكی ڕاوچی‏يەكەی پارچه پارچه كرد، لاك‏و جەرگ‏و دڵەكەی كرد به سێخا. ٣٥. ئاير: ئاگر. كەردەوه: كرديەوه. لەگەڵ شيعری دواييدا ماناكەيان پێكەوه دێ. ٣٦. نمەك: خوێ. ئەسرين: فرمێسك. واته: به دڵێكی پڕ سۆزی ئاگرينەوه، كه له داخی دووری يارەوه تووشی بووه، به ئاهی دەروونی ئاگری كردەوه! . به 'سەد' سۆزو خەمەوه كەبابێكی كرد، به فرمێسكی چاوی خۆی ئاوو خوێی ئەو كەبابەی كرد. ٣٧. ئاورد: هێنای. وەلای: بۆلای. واتش: وتی. ئەم هۆنراوەو 'دوو' هۆنراوەی دوايی ماناكەيان پێكەوه دێت. ٣٨. پەی: بۆ. [ماناكەی لەگەڵ شيعری پێشوو دواييدا پێكەوه دێت]. ٣٩. واته: به پەله كەبابەكەی هێنا بۆ سەگەكەو وتی: ها ئەی لەڕی لاوازی بێ خۆراك‏و خەو. ئەمه كەبابی مەجنوونی وێڵ بووی چۆڵ گەرده، تۆ زامداريت وا بۆ تۆم هێناوه، دەسا بيخۆ، شيفای گيانت بێ، مەڵهەم بێ بۆ زامانی جەستەی خەستەی لەشت. ٤٠. چەندێ: ماوەيێك. پی دەستوور: بەم جۆره. پەرێش: بۆی. واته: تا ماوەيێك بەم جۆره كەبابی بۆ كرد تا هەموو زامەكانی ساڕێژ بوون‏و خۆش بووەوه. ٤١. واته: هێزی به خواردنی كەبابەكه تازه بووەوه، گوم بووو بەو ساراو دەشتەدا كەوته قەڵەمبازی‏و هەڵقونين‏و ڕاكردن. ٤٢. ديسان: دوباره. واته: دووباره ئەو ڕۆيشتەوه بۆلای لەيلێو خۆی خسته خاك‏و پێی لەيلێ. ٤٣. پاسەبانی: ئێشكچيەتی. يانه: ماڵ. مەكەرد: ئەی كرد. مەگێڵا: ئەگەڕا. واته: به شەوان ئاگاداری ماڵی لەيلێی ئەكردو به ڕۆژيشا لەگەڵ شوانا ئەگەڕا به هەردانا. ٤٤. جەو دما: لەوەو دوا بێش: بووی. كەرۆ: بكات. لەگەڵ 'دوو' شيعری دواييدا ماناكەيان پێكەوه دێ. ٤٥. مەشی: ئەچوو. ٤٦. واته: لەپاش ئەوه هەروەخت مەجنوون بيويستايه ديدەنی لەيلی بۆنخۆش بكات، سەگەكه پێی ئەزانی‏و وەكوو يەكێكی به فام‏و هۆش ئەچوو به پێشوازی‏يەوەو داوێنی ئەگرت، بەو جۆره كه بێگانه پێی نەزانێ مەجنوونی ئەبرد بۆلای لەيلێ. ٤٧. به ديدار: به چاو پێ كەوتن. مەبی شاد: شاد ئەبوو. مەداش: ئەيدا. واته: مەجنوون به چاو پێكەوتنی لەيلێ شاد ئەبووەوه، خەرمانی خەم‏و پەژارەی خۆی ئەكرد به با، بەر بای ئەخست‏و خەمی نەئەما. ٤٨. مەزانا: ئەی زانی. ڕا: ڕێگه. چەفت: خوار. مەكەفت: ئەكەوت. واته: ئەگەر پێی ئەزانی ڕەقيبی كەچ ڕەفتار، كەی مەجنوون ئەيتوانی ڕێی بكەوێته لای لەيلێو به ديداری شاد بێتەوه. ٤٩. نمازۆ: ناهێڵێ. ديدار: چاو پێكەوتن. صەيدی! داد له دەستی بەدخوويی ڕەقيب، هەر ئەوه ناهێڵێ كه «صەيدی» چاو پێكەوتنی ياری ببێ به نەسيب. ٥٠. بكەری: بكەی. خاسی: چاكه. نيەن: نيەتی. جه: له. واته: ئەگەر 'سەد' ساڵ چاكه لەگەڵ ڕەقيبا بكەی، هيچ چاكەی لێ ناوەشێتەوه جگه له ناڕاستی نەبێ. ٥١. پێشه: ئێسقان. مەدەی: ئەيدەيتێ. واته: سەگ ئێسقانی ئەدەيتێ وەفای بەو جۆرەيه، ڕەقيب ئەگەر خەزێنەيشی پێ بدەی پيشەی هەر جەورو ئازار دانه.